Logo COTG
Logo COTG
Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK
Logo COTG
Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK













wersja polska
wersja angielska
wersja gruzińska



Vademecum Górskie COTG PTTK

    >> Regulamin <<      >> Jak zostać współautorem Vademecum <<    
Treść hasła:
Podaj szukaną frazę
lub wybierz interesujacą cię literę
ABCĆDEFGHIJKLŁMNOÓPQRSŚTUVWXYZŻŹ

Przewodniki tatrzańskie:

Przewodniki tatrzańskie (pisane)

   Przewodniki górskie i wspinaczkowe, opisują drogi prowadzące górskimi dolinami i na otaczające szczyty, przyrodnicze i historyczne ciekawostki znajdujące się na trasach oraz informują o turystycznej infrastrukturze w opisywanym rejonie.
   Protoplastą pisanego przewodnika górskiego (turystycznego) były spiski.
   Spiskami nazywamy dawne opisy rękopiśmienne stanowiące przewodniki dla poszukiwaczy skarbów w danym rejonie np. w Tatrach i ich okolicy. W spiskach opisane były drogi wiodące do miejsc, gdzie miały się znajdować ukryte i często zaklęte skarby (złoto, drogocenne kamienie), albo naturalne złoża złota, kamieni szlachetnych, metali kolorowych, wreszcie opisy owych skarbów oraz odpowiednie zaklęcia i sposoby umożliwiające ich zdobycie. Spiski dawały częściowo rzeczywisty choć niedokładny obraz terenu, bardzo często nieco fantastyczny. Twórcami spisków byli czasami sami poszukiwacze skarbów, którzy wierzyli w ich istnienie, częściej jednak byli to ludzie, którzy takie spiski fabrykowali, aby sprzedać naiwnym. Spiski, przekazywane były z ojca na syna, krążyły wśród ludności tatrzańskiej zwłaszcza w XVIII w. i na początku XIX w. Dzisiaj posiadają dużą wartość w poznaniu dawnego folkloru tatrzańskiego, są też jedynym źródłem wielu cennych wiadomości o Tatrach w dawnych czasów.
   Za najstarszy spisek, napisany po polsku uważany jest testament kasztelana sądeckiego, Piotra Wydżgi z Czorsztyna z ok. 1250, z łacińskim tytułem: Exemplar informationis et avisamenti, quod et quam praedictus Wyszga moriturus reliquit, wspominany przez kronikarza Jana Długosza. Ważnym spiskiem w historii poznania Tatr jest spisek Michała Hrościńskiego pt. Opisanie ciekawe gór Tatrów, napisanego ok. 1650 r., a wydany drukiem przez Stanisława Eljasza-Radzikowskiego w „Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego” z 1905 r.
   Najwcześniejsze przewodniki górskie miały charakter określonych rejonów górskich, zawierały informacje o drogach oraz porady dla podróżnych. Za najstarszy przewodnik górski uznawany jest opublikowany w 1574 r. opis Alp Josiasa Simlera - Vallesiae descriptio, libri duo, De alpibus commentarius.
   Dobre przewodniki posiadają na ogół mapy, ilustracje i panoramy, uzupełniające opisywane trasy. Długo dominowała praktyczna kieszonkowa forma, oprawiona w trwałą najczęściej płócienną, a następnie plastikową oprawę. Obecnie równie często wydawane są w większych formatach, umożliwiających graficzne i fotograficzne wyeksponowanie charakteru opisywanego terenu.
W zależności od zakresu informacji, które zawierają, przewodniki dzielą się na: monograficzne i selektywne.
   Przewodniki monograficzne opisują w miarę szczegółowo wszystkie doliny i grzbiety znajdujące się w granicach objętych przewodnikiem oraz wszystkie drogi turystyczne (ewentualnie alpinistyczne i wspinaczkowe) poprowadzone w tym rejonie. Ponadto zawiera podstawowe informacje o środowisku naturalnym, turystycznym zagospodarowaniu oraz ogólnej, turystycznej i taternickiej historii rejonu i praktycznych uwag dla turystów, taterników i wszystkich korzystających z przewodnika.
Przewodniki selektywne zawierają wybór celów: szczytów, przełęczy, jezior, dróg, jaskiń itp. Według założonych przez autora kryteriów w postaci: najpiękniejsze, najtrudniejsze, najwyższe itd.
   Bardziej szczegółowo, przewodniki pisane można podzielić na:
  • Przewodniki ogólne turystyczne (obejmujące całe wielkie łańcuchy górskie lub obejmujące wszystkie rejony górskie danego kontynentu, czy też kraju.
  • Przewodniki górskie (obejmujące wybraną grupę górską, czy też pasma górskiego).
  • Przewodniki szczegółowe (obejmujące otoczenie jednej doliny, pojedynczego masywu czy też pojedynczego szczytu).
  • Przewodniki specjalistyczne ( geologiczne, przyrodnicze, historyczne, obejmujące wybraną dziedzinę: taternictwo powierzchniowe, taternictwo jaskiniowe, narciarskie, czy też rowerowe lub samochodowe.
  • a także: w języku polskim, słowackim, czeskim, niemieckim i węgierskim.
   Pierwszymi polskimi opisami, które uważano za swoiste „przewodniki” po Tatrach i okolicy były książki:
  • Stanisław Staszic, O ziemiorodztwie Karpatów, i innych gór i równin Polski, Warszawa 1815.
  • Seweryn Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, Petersburg 1853.
  • Maria Steczkowska, Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, Kraków 1858 i 1872.
   Jednak pierwszym przewodnikiem tatrzańskim z prawdziwego zdarzenia, był przewodnik napisany ok. 1800 r. przez Thomasa Maukscha pt. Wegweiser durch die Zipser karpatischen Alpen, ale nie został on wydrukowany, mimo że już w 1826 przygotował go do druku przyjaciel autora, Carl Georg Rumy.
   Pierwszym pisanym przewodnikiem, w którym uwzględniono Tatry, był przewodnik Ambrożego Grabowskiego pt. Kraków i jego okolice (wyd. 2, Kraków 1830), zawierający rozdział „ Morskie Oko i Czarny Staw, w Tatrach, w Galicyi i w cyrkule sandeckim”, a także rozdział o góralach i obszerny ustęp o Babiej Górze. Ale nie można tego przewodnika nazwać tatrzańskim.
   Pierwszym drukowanym przewodnikiem w całości tatrzańskim był przewodnik Carla Lohmeyera (pseud. Carl Reyemhol) pt. Vierzehn Tage in den Central-Karpathen, ein Wegweiser nach einigen der interessantesten Partien des Tatra-Gebirges und der Liptauer Alpen (Neisse 1842). Drugim z kolei, a pierwszym polskim przewodnikiem, był przewodnik napisany przez Eugeniusza Janotę, Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin (Kraków 1860). Jako trzeci, Friedrich Fuchs wydał przewodnik Die Central-Karpathen mit den nächsten Voralpen (Pest 1863). Następnym był przewodnik Walerego Eljasza, Ilustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic (Poznań 1870).
 
Lista wydanych przewodników tatrzańskich w języku polskim po roku 1870:
  1. Wawrzyniec Augustyn Sutor, Krótki przewodnik do Zakopanego i po Tatrach (Kraków 1878)
  2. Walery Eljasz, Nowy ilustrowany przewodnik do Tatr i Pienin. Kraków 1881
  3. Walery Eljasz, Ilustrowany przewodnik do Tatr i Pienin. Kraków 1886
  4. Walery Eljasz, Ilustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic. Kraków 1891
  5. Grzegorz Smólski, Przewodnik ilustrowany po c.k. austr. Kolejach państwowych na szlakach. Wiedeń 1894
  6. Walery Eljasz, Ilustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic. Kraków 1896
  7. Leopold Świerz, Krótki przewodnik do Tatr. Kraków 1896
  8. Walery Eljasz, Ilustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic. Kraków 1900
  9. Zakopane i Tatry, kalendarzyk tatrzański. Kraków 1901
  10. Zakopane i Tatry, kalendarzyk tatrzański. Kraków 1902
  11. Zakopane i Tatry, kalendarzyk tatrzański. Kraków 1903
  12. Leopold Świerz, Krótki przewodnik do Tatr. Kraków 1903
  13. Zakopane i Tatry, kalendarzyk tatrzański. Kraków 1904
  14. Zakopane i jego okolice. Warszawa 1905
  15. Zakopane i Tatry, kalendarzyk tatrzański. Kraków 1905
  16. Janusz Chmielowski, Przewodnik po Tatrach. (t. 1-4, Lwów 1907-12)
  17. Zakopane. (wyd. 1-8, Kraków 1907-14)
  18. Krótki przewodnik po Zakopanem i okolicy. Kraków 1911
  19. Mieczysław Świerz, Przewodnik po Tatrach. Kraków 1912
  20. Mariusz Zaruski, Przewodnik po terenach narciarskich Zakopanego i Tatr Polskich. Zakopane 1913
  21. Mariusz Zaruski, Giewont. Warszawa 1914
  22. Mieczysław Orłowicz, Ilustrowany przewodnik po Galicyi, Bukowinie, Spiżu, Orawie i Śląsku Cieszyńskim. Lwów 1914
  23. Mieczysław Orłowicz, Ilustrowany przewodnik po Galicyi, Bukowinie, Spiżu, Orawie i Śląsku Cieszyńskim. Lwów 1919
  24. Mieczysław Świerz, Przewodnik po Tatrach Polskich i Zakopanem. Zakopane 1919
  25. Mieczysław Świerz, Przewodnik po Tatrach Polskich i Zakopanem. Zakopane 1921
  26. Mieczysław Orłowicz, Ilustrowany przewodnik po Spiszu, Orawie, Liptowie i Czadeckiem. Lwów 1921
  27. Tadeusz i Stefan Zwolińscy, Zakopane, krótki przewodnik po Zakopanem i okolicy. Zakopane 1922
  28. Mieczysław Świerz, Przewodnik po Tatrach Polskich i Zakopanem. Zakopane 1923
  29. Tadeusz i Stefan Zwolińscy, Przewodnik po Zakopanem i Tatrach. Zakopane 1925
  30. Janusz Chmielowski i Mieczysław Świerz, Tatry Wysokie, przewodnik szczegółowy. (t. 1-4, Kraków 1925-26)
  31. Mieczysław Świerz, Przewodnik po Tatrach i Zakopanem. Zakopane 1927
  32. Tadeusz i Stefan Zwolińscy, Przewodnik po Tatrach i Zakopanem. Zakopane 1927
  33. Tadeusz Zwoliński, Zakopane, całoroczne uzdrowisko wysokogórskie i stacja turystyczno-sportowa w Tatrach. Zakopane 1929
  34. Tadeusz i Stefan Zwolińscy, Przewodnik po Tatrach i Zakopanem. Zakopane 1930
  35. Tadeusz Zwoliński, Zakopane, całoroczne uzdrowisko wysokogórskie i stacja turystyczno-sportowa w Tatrach. Zakopane 1931
  36. Wiesław Stanisławski, Nowe drogi w Tatrach Wysokich. Warszawa 1931
  37. Mariusz Zaruski, Przewodnik po terenach narciarskich Zakopanego i Tatr Polskich. Warszawa 1931
  38. Tefan Bernadzikiewicz, Nowe drogi w Tatrach Wysokich. z. 2, Warszawa 1932
  39. Jan Szokalski, Dolina Kościeliska w Tatrach. Warszawa 1933
  40. Tadeusz Zwoliński, Zakopane i Tatry Polskie w zimie. Zakopane 1934
  41. Jan Szokalski, Przewodnik po jaskiniach Tatr Polskich. Warszawa 1934
  42. Tadeusz Zwoliński, Przewodnik po Tatrach i Zakopanem. Zakopane 1937
  43. Jan Reychman, Przewodnik po Podhalu, Spiszu, Orawie i północnej Słowacji. Warszawa 1937
  44. Zofia Radwańska-Kuleszyna i Tadeusz A. Pawłowski, Skalne drogi w Tatrach Wysokich. Warszawa 1938

  45. Tadeusz Zwoliński, Przewodnik po Tatrach i Zakopanem. Warszawa-Zakopane 1946
  46. Tadeusz Zwoliński, Tatry i Zakopane w zimie. Warszawa-Zakopane 1946
  47. Tadeusz Zwoliński, Przewodnik po Tatrach i Zakopanem. Kraków-Zakopane 1948
  48. Zbigniew Korosadowicz, Tatry i Zakopane. Przewodnik popularny. Łódź 1949
  49. Tadeusz Zwoliński, Tatry Polskie. Warszawa 1951
  50. Tadeusz Zwoliński, Zima w Tatrach. Warszawa 1951
  51. Ryszard Wiktor Schramm, Skalne drogi 1951. Poznań 1952
  52. Witold Henryk Paryski, Tatry Wysokie, przewodnik taternicki. (t.1-25, Warszawa 1951-88)
  53. Tadeusz Zwoliński, Tatry Polskie. Warszawa 1953
  54. Tadeusz Zwoliński, Zima w Tatrach. Warszawa 1953
  55. Tadeusz Zwoliński, Przewodnik po Tatrach. Warszawa 1958
  56. Tadeusz Zwoliński, Tatry. Warszawa 1961
  57. Tadeusz Zwoliński, Tatry. Warszawa 1966
  58. Andrzej Paczkowski, Zakopane i okolice. Przewodnik. Warszawa 1968
  59. Józef Nyka. Tatry Polskie. Przewodnik. Warszawa 1969
  60. Józef Nyka, Tatry. Warszawa 1972
  61. Zbigniew Korosadowicz, Andrzej Biedrzycki, Zakopane, Tatry, Podtatrze. Przewodnik-informator. Warszawa 1972
  62. Andrzej Gierych i Antoni Pomianowski, 200 dróg wspinaczkowych w Tatrach. Warszawa b.r. (po 1972 r.)
  63. Józef Nyka, Tatry Polskie. Przewodnik. Warszawa 1973
  64. Władysław Midowicz, Turystyczne trasy narciarskie Tatr Polskich. Kraków 1977
  65. Július Andráši, W Tatrach Słowackich. Przewodnik. Warszawa-Bratysława 1977
  66. Czesław Otrząsek, Przewodnik wspinaczkowy po Tatrach Wysokich. Gliwice 1981-82 (zeszytów 5)
  67. Zbigniew Korosadowicz, Tatry Polskie i Zakopane. Przewodnik turystyczny lato i zima. Warszawa 1987
  68. Józef Nyka, Tatry Polskie. Przewodnik. Warszawa 1988
  69. Krzysztof Łoziński, Przewodnik taternicki t. 1-2. Warszawa 1989
  70. Grzegorz Głazek i Ziemowit J. Wirski, Najciekawsze wspinaczki skalne Tatr Polskich. Warszawa 1989
  71. Janusz Kurczab, Marek Wołoszyński, Najpiękniejsze szczyty tatrzańskie. Warszawa 1991
  72. Józef Nyka, Tatry Polskie. Przewodnik. Warszawa 1992
  73. Władysław Cywiński, Giewont. Tatry przewodnik szczegółowy. t.1. Poronin 1994
  74. Józef Nyka, Tatry. Przewodnik. Warszawa 1994
  75. Władysław Cywiński, Czerwone Wierchy, część wschodnia. Tatry przewodnik szczegółowy. t.2. Poronin 1995
  76. Tadeusz Szczerba, Słowackie Tatry Wysokie. Przewodnik dla turystów wysokogórskich. Gliwice 1995
  77. Józef Nyka, Tatry Polskie. Przewodnik. Warszawa 1995
  78. Wojciech Lewandowski, Mieczysław Pawłowicz, Tatry. Przewodnik. Bielsko-Biała 1995
  79. Władysław Cywiński, Czerwony Wierch, część zachodnia. Tatry przewodnik szczegółowy. t. 3. Poronin 1996
  80. Marian Kunicki, Tadeusz Szczerba, Polskie Tatry Zachodnie, monografia, przewodnik. Poronin 1996
  81. Władysław Cywiński, Tatry Bielskie, część zachodnia. Tatry przewodnik szczegółowy. t. 4. Poronin 1997
  82. Władysław Cywiński, Tatry Bielskie, część wschodnia. Tatry przewodnik szczegółowy. t. 5. Poronin 1997
  83. Tadeusz Szczerba, Tatry Bielskie, monografia, przewodnik. Gliwice 1997
  84. Jan Kiełkowski, Masyw Świnicy. Tatry Wysokie t. 1. Gliwice 1997
  85. Jan Kiełkowski, Kościelec. Tatry Wysokie t. 2. Gliwice 1997
  86. Józef Nyka, Tatry Słowackie. Przewodnik. Latchorzew 1997
  87. Władysław Cywiński, Młynarz. Tatry przewodnik szczegółowy. t.6. Poronin 1998
  88. Tadeusz Szczerba, Słowackie Tatry Wysokie. Przewodnik dla turystów wysokogórskich. Gliwice 1998
  89. Maciej Pinkwart, Tatry i Podhale. Zakopane 1998
  90. Władysław Cywiński, Grań Żabiego. Tatry przewodnik szczegółowy. t. 7. Poronin 1999
  91. Marian Kunicki, Tadeusz Szczerba, Słowackie Tatry Zachodnie, monografia, przewodnik. Gliwice 1999
  92. Tadeusz Szczerba, Polskie Tatry Wysokie. Przewodnik dla turystów wysokogórskich. Poronin 2000
  93. Ryszard Jakubowski, Bedeker tatrzański. Warszawa 2000
  94. Władysław Cywiński, Cubryna. Tatry przewodnik szczegółowy. t.8. Poronin 2001
  95. Władysław Cywiński, Rysy. Tatry przewodnik szczegółowy. t.9. Poronin 2001
  96. Jerzy Kosim, Tatry Polskie. Przewodnik. Zawonia 2002
  97. Ryszard Jakubowski, Tatry. Przewodnik turystyczny. Warszawa 2002
  98. Tonasz Nodzyński, Barbara Zygmańska, Tatry Polskie i Słowackie. Bielsko-Biała 2003
  99. Władysław Cywiński, Mięguszowickie Szczyty. Tatry przewodnik szczegółowy. t.10. Poronin 2003
  100. Życzkowski Karol, Józef Wala, Narciarstwo wysokogórskie w Polskich Tatrach Wysokich. Warszawa 2004.
  101. Władysław Cywiński, Szpiglasowy Wierch. Tatry przewodnik szczegółowy. t. 11. Poronin 2005
 
Najważniejsze przewodniki tatrzańskie napisane w języku niemieckim, słowackim i węgierskim po 1870 r.
  1. Carl Albert Scherner, Tatra-Führer. Breslau 1875
  2. Karl Klbenheyer, Die hohe Tatra. Cieszyn 1876 (do roku 1898 – 10 wydań)
  3. Karl Baedeker, Generalgouvernement. Leipzig 1943
  4. Samuel Weber, Beschreibung der Szepes-Bélaer Tropfstein-Höhle sammt einigen Ausflügen in der östlichen Tatra und im Pieninen-Gebiete. Szepes-Béla 1883
  5. Nádor Tettey, Tátrafüred-Schmecks in der Hohen Tátra. Kassa 1887
  6. Miklós Szontagh, Illustrirter Führer in die Tátra-Bäder und die Hohe Tátra. Igló 1885 (wyd. 1887, 1888)
  7. Alekxander F. Heksch, Illustrirter Führer die Karpathen und Oberungarischen Badeorte. Wien 1881 (II wyd. 1889)
  8. Franz Dénes, Wegweiser durch die Ungarischen Karpathen. Leutschau 1888
  9. Karl Siegmeth, Von Wien, Oderberg und Budapest in die Hohe Tátra und in das Abauj-Torna-Gömörer Höhlengebiet. Zürich 1889
  10. August Otto, Die Hohe Tatra. Berlin 1891 (10 wydań do 1925 r.)
  11. Theodor Posewitz Reisehandbuch durch Zipsen, Hohe Tátra und Zipser Mittelgebirge Bp 1898
  12. František Sláma, Průvodce po Slovensku. Praha 1889 (pierwszy przewodnik w jęz. czeskim)
  13. Gyula Komarnicki, Die Hohe Tatra, Hochgebirgsführer. Budapest 1918
  14. A. Reichardta, Die Hohe Tatra und die Niedere Tatra nebs einem Ausflug in das Tokajer Weinland. Dresden 1911
  15. Miloš Janoška, Sprievodca po Tatrách. Lipt. Sv. Mikuláš 1911. (pierwszy przewodnik w języku słowackim)
  16. Julius Andreas Hefty, Skiführer durch die Bélaer Kalkalpen. Késmárk 1912 (pierwszy przewodnik narciarski)
  17. Miloš Januška, Sprievodca po Vysokých Tatrách. Lipt. Sv. Mikuláš 1923
  18. Anton Kocian, Orava. Dolný Kubin 1933
  19. František V. Kroutil i Jan Gellner, Vysoké Tatry. Tom 1-5. Praha 1935-38
  20. Jan Šimko, František Lipták, Vysoké Tatry. Lipt. Sv. Mikuláš 1942
  21. František V. Kroutil i Jan Gellner, Vysoké Tatry, horolezecky průvodce. Praha 1947
  22. František V. Kroutil i Jan Gellner, Vysoké Tatry pro horolezce. Praha 1956
  23. Arno Puškáš, Vysoké Tatry, horolezecký sprievodca. T. 1-10. Bratislava 1957-1989
  24. Ernst Hochberger, Die hohe tatra und die Gebirge der Nordslowakei. T.1-2. Sinn 1977
    Inni autorzy piszący przewodniki turystyczne: Alois Chytil, Jaroslav Všetečka, Karel Petrovič, Rudolf Máśa, Otto Havelka, Miroslav Karlíček, Radim Palouš, Zdenko Hochmuth, Jozef Nižňanský, Jozef Kajan, Vladimir Adamec, Radek Roubal, Július Andráši, Zdenko Lutonský, Jozef Sekyra, Ivan Bohuš.
opr: Janusz Konieczniak
 
COTG PTTK i autorzy vademecum wyrażają zgodę na wszelkie powielanie zasobów Vademecum pod warunkiem przytoczenia źródła
 
Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK
31-010 Kraków,
ul. Jagiellońska 6
tel.: 12 422 28 40
e-mail: poczta@cotg.pttk.pl

Katalog Centralnej Biblioteki Górskiej PTTK

Bibliografia Górska

Górska Encyklopedia COTG PTTK













Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK
31-010 Kraków, ul. Jagiellońska 6
tel.: 12 422 28 40
e-mail: poczta@cotg.pttk.pl

NeoServer > ©2004 - <